Misbahul muhtac ila ma fi Minhac مصباح المحتاج الى ما في المنهاج

İmam Nevevî (rahimehullah) hazretlerinin "el-Minhâc" adlı eseri üzerine yazılmış zarif bir şerhtir. Müellif, bu eserinde "Muhtasaru Ebî Şücâ" şerhinde (Fethu’l-Karîb) izlediği yöntemi takip etmiştir. Metin ile şerhi, ancak yetkin bir fakihten sadır olabilecek bir maharetle birbirine öyle bir eklemlemiştir (mezcetmiştir) ki; ortaya eşsiz bir şaheser, kolay ve akıcı bir üslup çıkmıştır. Müteahhir (son dönem) fakihler arasında bu tarz bir telif (metin-şerh mezci) nadir görülen bir başarıdır.

Eserin Etkisi ve Kaynakları

Bu eser, kendisinden sonra gelen ve gerek "el-Minhâc" üzerine gerekse başka eserler üzerine telifte bulunan pek çok âlime kaynaklık etmiştir. Bunlardan biri de Hatîb eş-Şirbînî’dir; o, "el-Minhâc" şerhinde bu kitaptan çokça istifade etmiş, hatta şerhinin ana direklerinden biri haline getirmiştir.

Âlimlerin telif geleneğine uygun olarak el-Gazzî (rahimehullah), el-Minhâc üzerine daha önce yazılmış şerhleri incelemiş ve onların ilmi özünü süzüp almıştır. Bu eserlerden faydalanırken bazı yerlere açıklamalar getirmiş, bazı yerlere ise reddiyeler yapmıştır. İstifade ettiği başlıca şerhler şunlardır:

• İmam Subkî, Demîrî, Esnevî, Veliyyüddîn el-Irâkî, Kudeymî ve Zerkeşî'nin şerhleri.

• Hocası Şeyhulislam Zekeriyyâ el-Ensârî'nin eserleri.

• Şafii mezhebinin temel direkleri olan İmam Râfiî ve İmam Nevevî'nin (rahimehumullah) vazgeçilmez kaynakları.

Sonuçta ortaya; müellifinin de vaat ettiği gibi, derslerde ve okuma meclislerinde güvenle takip edilebilecek, orta hacimde ve oldukça faydalı bir şerh çıkmıştır.

Şerhin Temel Özellikleri

İbn Kasım bu eserinde şu hususlara özel önem vermiştir:

• Tanımların Sadeleştirilmesi: Tariflerin tezhîbi (arındırılması), kısımlara (taksimat) ayrılması ve hükümlerin inceliklerine dair uyarılar, öz ve anlaşılır bir dille sunulmuştur.

• Mukayeseli Yöntem: "el-Minhâc" metni ile Nevevî'nin "er-Ravda" adlı eserindeki ifadeleri karşılaştırmış, aradaki farkları zikretmiştir. Ayrıca İmam Nevevî’nin farklı kitaplarındaki görüşlerini ve İmam Râfiî ile olan içtihat farklarını ortaya koymuştur.

• İlmi Derinlik: Fıkhı illetlere (gerekçelere) uygun yerlerde işaret etmiş, metindeki kelimelerin en doğru okunuşlarını (zabt) dil ve nahiv âlimlerinin delilleriyle açıklamıştır.

• Meselelerin Tamamlanması: Sadece metni açıklamakla yetinmemiş; konunun tam anlaşılması için İmam Nevevî'nin zikretmediği eksik kısımları ve yan meseleleri de ekleyerek babı (konuyu) bütünlemiştir.